तीज पर्व : परम्परा, महत्व र बदलिँदो स्वरूप

तीज नेपाली महिलाहरूले विशेष श्रद्धा, उत्साह र उमङ्गका साथ मनाउने महत्वपूर्ण धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्व हो। विशेषगरी हिन्दू नारीहरूको पर्वका रूपमा परिचित तीज भाद्र शुक्ल तृतीयाका दिन मनाइन्छ। तीजलाई धार्मिक दृष्टिले भगवान् शिव र माता पार्वतीसँग जोडेर हेरिन्छ भने सामाजिक दृष्टिले यो माइती–चेलीको सम्बन्ध, पारिवारिक आत्मीयता, महिलाको अभिव्यक्ति र सामाजिक सद्भावसँग जोडिएको पर्व हो। समयसँगै यसको स्वरूपमा धेरै परिवर्तन आए पनि यसको मूल भावना आज पनि नेपाली समाजमा उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।

तीज शब्द संस्कृतको ‘तृतीया’ शब्दबाट आएको मानिन्छ। भाद्र शुक्ल पक्षको तृतीयाका दिन मनाइने भएकाले यस पर्वलाई तीज भनिएको हो। तीजको धार्मिक पृष्ठभूमि माता पार्वतीको तपस्या र भगवान् शिवसँगको विवाहसँग सम्बन्धित छ। धार्मिक कथाअनुसार माता पार्वती भगवान् शिवलाई पति प्राप्त गर्ने इच्छाले कठोर तपस्यामा बसेकी थिइन्। उनको अटल तपस्या र समर्पणपछि शिवसँग उनको विवाह भएको विश्वास गरिन्छ। यही कथालाई आधार मानेर नेपाली महिलाहरूले तीजका दिन शिव–पार्वतीको पूजा गर्ने र आफ्नो वैवाहिक जीवनको सुख, शान्ति तथा समृद्धिको कामना गर्ने परम्परा रहँदै आएको छ।

तीजको सुरुवात कहिले र कसरी भयो भन्ने विषयमा ठ्याक्कै प्रमाणित ऐतिहासिक तथ्य सीमित छन्। तर हिन्दू धार्मिक परम्परामा रहेको शिव–पार्वतीको कथा र नेपालमा पुस्तौँदेखि चलिआएको लोकपरम्पराले तीजको वर्तमान स्वरूप निर्माण गरेको देखिन्छ। नेपालमा विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परासँग जोडिँदै तीज क्रमशः महिलाको विशेष पर्वका रूपमा स्थापित भएको हो। विवाहपछि छोरीहरू माइतीबाट टाढा जाने नेपाली सामाजिक परम्पराका कारण पनि तीजको महत्व अझ बढेको पाइन्छ।

विवाहपछि आफ्नै घरमा गएका छोरीचेलीलाई तीजको अवसरमा माइतीले बोलाउने, भेटघाट गर्ने र केही दिन माइतीमै राख्ने परम्परा निकै पुरानो हो। पहिले यातायात र सञ्चारका साधन सहज नभएकाले छोरीहरू वर्षौंसम्म माइती आउन नसक्ने अवस्था पनि हुन्थ्यो। यस्तो अवस्थामा तीज माइती र चेलीबीचको भेटघाटको महत्वपूर्ण अवसर बन्थ्यो। आमाबुबा, दाजुभाइ, दिदीबहिनी र साथीहरूसँग भेटेर मनका कुरा गर्ने, दुःख–सुख साट्ने र बाल्यकालका सम्झना ताजा गर्ने अवसरका रूपमा तीजको विशेष महत्व रहँदै आएको छ।

तीजको अघिल्लो दिन ‘दर’ खाने चलन छ। दर विशेष प्रकारको भोजन हो, जुन तीजको व्रत बस्नुअघि खाने गरिन्छ। परम्परागत रूपमा घरमै विभिन्न परिकार बनाएर परिवार तथा दिदीबहिनीहरू मिलेर दर खाने गरिन्थ्यो। दर खानु केवल भोजन गर्नु मात्र नभई आपसी भेटघाट, आत्मीयता र खुसी साट्ने माध्यम पनि हो। आजकल दर खाने कार्यक्रम घरमा मात्र नभई होटल, रेस्टुरेन्ट, पार्टी प्यालेस तथा विभिन्न संघसंस्थाले समेत आयोजना गर्ने गरेका छन्।

तीजको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष व्रत हो। विवाहित महिलाहरूले श्रीमान्को दीर्घायु, स्वास्थ्य, सुख र पारिवारिक समृद्धिको कामना गर्दै व्रत बस्ने परम्परा छ। अविवाहित युवतीहरूले असल जीवनसाथी प्राप्त होस् भन्ने कामनाका साथ व्रत बस्ने धार्मिक विश्वास पनि पाइन्छ। कतिपय महिलाले पानीसमेत नखाई निराहार व्रत बस्ने गर्छन्। तर अहिले स्वास्थ्यलाई पनि ध्यान दिनुपर्छ भन्ने चेतना बढेको छ। धार्मिक आस्था महत्वपूर्ण भए पनि आफ्नो स्वास्थ्यलाई जोखिममा राख्नु उचित हुँदैन। त्यसैले आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था र क्षमता हेरेर व्रत बस्नु उपयुक्त हुन्छ।

तीजका दिन महिलाहरू शिव मन्दिर जाने, शिवलिङ्गमा जल चढाउने, फूल तथा बेलपत्र चढाउने र पूजा गर्ने गर्छन्। नेपालका विभिन्न शिव मन्दिरमा तीजको दिन ठूलो धार्मिक भीड लाग्ने गर्दछ। काठमाडौंको पशुपतिनाथ मन्दिरमा तीजका अवसरमा विशेष धार्मिक गतिविधि हुने गर्दछ। महिलाहरू रातो सारी, हरियो पोते, चुरा, टीका, सिन्दूर तथा अन्य श्रृंगार गरेर मन्दिर जाने र सामूहिक रूपमा पूजा गर्ने गर्छन्।

तीजको सबैभन्दा लोकप्रिय सांस्कृतिक पक्षमध्ये तीज गीत पनि एक हो। परम्परागत तीज गीतमा महिलाका वास्तविक जीवनका अनुभव, माइतीको सम्झना, विवाहपछिको अवस्था, घरपरिवारका समस्या, प्रेम, पीडा र सामाजिक विकृतिका विषय समेटिएका हुन्थे। महिलाले प्रत्यक्ष रूपमा व्यक्त गर्न नसकेका आफ्ना भावना गीतमार्फत प्रस्तुत गर्ने गर्थे। यस अर्थमा तीज गीत केवल मनोरञ्जनका साधन होइनन्; ती नेपाली महिलाको जीवन र समाजको मौखिक इतिहासका महत्वपूर्ण दस्तावेज पनि हुन्। पुराना तीज गीतमा माइतीको सम्झना निकै मार्मिक रूपमा व्यक्त गरिएको पाइन्छ। विवाहपछि टाढा गएकी छोरीले आमाबुबा र दाजुभाइलाई सम्झने, माइती आउन चाहने र आफ्नो जीवनका दुःख–सुख सुनाउने भाव गीतमा पाइन्छ। यसले तीजलाई महिलाको भावनात्मक अभिव्यक्तिको पर्व बनाएको छ।

समयसँगै तीज गीतको स्वरूप पनि परिवर्तन भएको छ। अहिले आधुनिक संगीत, भिडियो, नृत्य र प्रविधिको प्रयोग गरी तीज गीत निर्माण गरिन्छ। कतिपय गीतमा महिला अधिकार, शिक्षा, स्वास्थ्य, घरेलु हिंसा, सामाजिक विभेद, वैदेशिक रोजगारी, बेरोजगारी र अन्य समसामयिक विषय उठाइन्छन्। यसले तीजलाई सामाजिक चेतना फैलाउने प्रभावकारी माध्यम बनाएको छ। तीजको सामाजिक महत्व पनि निकै ठूलो छ। यस पर्वले परिवार तथा आफन्तबीचको सम्बन्ध बलियो बनाउँछ। दिदीबहिनी, छोरीचेली र साथीहरू एक ठाउँमा भेला भएर रमाइलो गर्दा आपसी सम्बन्ध अझ प्रगाढ हुन्छ। विशेषगरी विवाहपछि टाढा भएका छोरीचेलीलाई माइतीसँग जोडिराख्ने सांस्कृतिक पुलका रूपमा तीजले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। तीज महिलाको सामाजिक सहभागिता र अभिव्यक्तिको माध्यम पनि हो। परम्परागत समाजमा महिलाहरूलाई आफ्ना समस्या खुलेर व्यक्त गर्ने अवसर कम थियो। त्यसैले तीज गीत, नाचगान र सामूहिक भेटघाटमार्फत उनीहरूले आफ्ना भावना तथा समस्यालाई समाजसम्म पुर्‍याउँथे। आज पनि तीजका कार्यक्रम महिला अधिकार र सामाजिक सुधारका विषयमा चेतना फैलाउने अवसर बनेका छन्।

आजको तीज पहिलेको भन्दा धेरै फरक देखिन्छ। पहिले गाउँघरका आँगन, चौतारा वा माइतीको घरमा सीमित हुने तीज अहिले शहरका ठूला कार्यक्रम, होटल, पार्टी प्यालेस र सार्वजनिक स्थानमा मनाउन थालिएको छ। विभिन्न सरकारी तथा गैरसरकारी संस्था, महिला समूह, क्लब, राजनीतिक तथा सामाजिक संगठनले समेत तीज कार्यक्रम आयोजना गर्ने गरेका छन्।

आधुनिक तीजका धेरै सकारात्मक पक्ष छन्। महिलाहरू सार्वजनिक रूपमा सहभागी हुने अवसर पाउँछन्। आफ्ना विचार राख्न र प्रतिभा देखाउन सक्छन्। तीज गीत तथा नृत्यका माध्यमबाट सामाजिक चेतना फैलाउन सकिन्छ। विदेशमा रहेका नेपाली महिलाहरूले समेत सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल माध्यमबाट तीज मनाउने गरेका छन्। यसले नेपाली संस्कृति विश्वका विभिन्न ठाउँमा पुर्‍याउन सहयोग गरेको छ। तर आधुनिक तीजसँग केही चुनौती पनि देखिएका छन्। तीजको नाममा अत्यधिक खर्च गर्ने, महँगा कपडा र गहना प्रदर्शन गर्ने तथा एकअर्कासँग प्रतिस्पर्धा गर्ने प्रवृत्ति बढेको देखिन्छ। कतिपय अवस्थामा तीजको मौलिक धार्मिक तथा सांस्कृतिक भावना भन्दा देखावटीपन बढी देखिन्छ। ऋण लिएर भोज गर्ने वा अरूलाई देखाउनका लागि अनावश्यक खर्च गर्ने प्रवृत्ति परिवारका लागि आर्थिक बोझ बन्न सक्छ।

त्यस्तै, केही आधुनिक तीज गीतमा मौलिकता र सांस्कृतिक मर्यादाभन्दा मनोरञ्जन र बजारमुखी प्रवृत्ति बढी देखिन्छ। आधुनिकता आफैँमा खराब होइन। संस्कृति पनि समयअनुसार परिवर्तन हुन्छ। तर आधुनिकताको नाममा आफ्नो मौलिकता र सांस्कृतिक मर्यादा गुमाउनु उचित हुँदैन। नयाँ पुस्ताले पुरानो संस्कृतिबाट राम्रो कुरा सिक्दै आधुनिक प्रविधि र सिर्जनशीलतालाई सकारात्मक रूपमा प्रयोग गर्नुपर्छ। तीजलाई महिला अधिकार र सामाजिक चेतनासँग जोड्न सकिन्छ। तीज कार्यक्रममा महिला शिक्षा, स्वास्थ्य, घरेलु हिंसाको अन्त्य, बालविवाह नियन्त्रण, दाइजो प्रथा अन्त्य, आर्थिक आत्मनिर्भरता र लैंगिक समानताजस्ता विषयमा चेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ। यसो गर्न सके तीज केवल मनोरञ्जनको पर्व नभई सामाजिक परिवर्तनको माध्यम बन्न सक्छ।

त्यस्तै तीजलाई सामाजिक सेवासँग पनि जोड्न सकिन्छ। दर खाने कार्यक्रमका नाममा ठूलो रकम खर्च गर्नुको सट्टा केही रकम बचाएर विपन्न विद्यार्थीलाई सहयोग गर्ने, ज्येष्ठ नागरिकलाई सहयोग गर्ने, स्वास्थ्य शिविर सञ्चालन गर्ने, रक्तदान गर्ने वा अन्य सामाजिक सेवामा खर्च गर्न सकिन्छ। यसले तीजको खुसीलाई समाजका कमजोर वर्गसम्म पुर्‍याउन मद्दत गर्छ। आजको पुस्ताले तीजलाई नयाँ दृष्टिकोणबाट बुझ्न आवश्यक छ। तीज भनेको केवल रातो सारी लगाउने, गहना लगाउने, दर खाने र नाचगान गर्ने पर्व मात्र होइन। यो हाम्रो धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान, पारिवारिक सम्बन्ध र सामाजिक इतिहाससँग जोडिएको पर्व हो। यसको वास्तविक सुन्दरता महँगो पहिरन वा ठूलो भोजमा होइन, परिवारको माया, दिदीबहिनीको भेटघाट, आमाबुबाको आशीर्वाद र आपसी आत्मीयतामा हुन्छ। तीजको परम्परालाई जोगाउँदै यसलाई समय अनुकूल बनाउनु आजको आवश्यकता हो। पुराना तीज गीत र लोकभाका संरक्षण गर्नुपर्छ। नयाँ पुस्तालाई तीजको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व बुझाउनुपर्छ। अनावश्यक खर्च र देखावटीपन घटाउनुपर्छ। महिलाको स्वास्थ्य र अधिकारलाई महत्व दिनुपर्छ। तीजका कार्यक्रमलाई सामाजिक सेवा तथा चेतनामूलक गतिविधिसँग जोड्नुपर्छ। तीजले पति–पत्नीबीचको सम्बन्धबारे पनि महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ। धार्मिक रूपमा महिलाले श्रीमान्को दीर्घायुका लागि व्रत बस्ने परम्परा भए पनि आधुनिक समाजमा पति र पत्नी दुवैले एकअर्काको सुख, स्वास्थ्य र दीर्घायुको कामना गर्ने संस्कार विकास हुनु अझ राम्रो हुन्छ। विवाह समानता, विश्वास, प्रेम र पारस्परिक सम्मानमा आधारित सम्बन्ध हो भन्ने सोचलाई तीजले प्रोत्साहन गर्न सक्छ।

अन्ततः तीज नेपाली समाजको जीवन्त सांस्कृतिक पर्व हो। यसको धार्मिक आधार माता पार्वतीको तपस्या र भगवान् शिवसँगको सम्बन्धसँग जोडिएको भए पनि नेपाली समाजमा यसको महत्व धेरै व्यापक छ। यो माइती–चेलीको सम्बन्धको पर्व हो, महिलाको भावनात्मक अभिव्यक्तिको पर्व हो, पारिवारिक भेटघाटको पर्व हो र सामाजिक सद्भावको पर्व हो। समय परिवर्तनसँगै तीज मनाउने शैली परिवर्तन हुनु स्वाभाविक हो। तर परिवर्तनका क्रममा यसको मौलिकता, मर्यादा र सामाजिक महत्व हराउनु हुँदैन। परम्पराको सम्मान गर्दै आधुनिक सोच अपनाउन सकियो भने तीज अझ अर्थपूर्ण बन्न सक्छ। तीजमा महिलाले आफ्नो खुसी मनाउन पाऊन्, आफ्ना भावना व्यक्त गर्न पाऊन्, आफ्नो स्वास्थ्यको ख्याल गर्न पाऊन् र समाजमा समान सम्मान प्राप्त गर्न सकून्—यही नै आजको तीजको वास्तविक सन्देश बन्नुपर्छ। परम्पराको संरक्षण, आधुनिक सोच, महिला सम्मान, पारिवारिक प्रेम र सामाजिक सद्भावलाई जोडेर मनाइएको तीज नै वास्तवमा समृद्ध र सार्थक तीज हो।

यसरी हेर्दा तीज केवल एउटा धार्मिक पर्व होइन, नेपाली समाजको संस्कृति, भावना, सम्बन्ध र परिवर्तनको प्रतिबिम्ब हो। पुस्तौँदेखि चलिआएको यो पर्वलाई विकृति र देखावटीपनबाट जोगाउँदै यसको मौलिकता र सकारात्मक पक्षलाई नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्नु हामी सबैको जिम्मेवारी हो। यही प्रयासले तीजलाई भविष्यमा पनि नेपाली समाजको गौरवपूर्ण र जीवन्त सांस्कृतिक पर्वका रूपमा कायम राख्नेछ।